Kısa cevap: Jeotermal santral (JES) izin zinciri iki ayrı kapıdan geçer. Kaynak hakkı tarafında sıra arama ruhsatı → işletme ruhsatıdır; ruhsatı İdare verir ve İdare, büyükşehirlerde Yatırım İzleme ve Koordinasyon Başkanlığı, büyükşehir belediyesi bulunmayan illerde il özel idaresidir (Jeotermal Kaynaklar ve Doğal Mineralli Sular Kanunu m.3/1-4, RG 13.06.2007/26551). Arama ruhsatı üç yıl, işletme ruhsatı otuz yıldır (m.5/3 ve m.6/5). Elektrik piyasası tarafında sıra önlisans → üretim lisansıdır; işletme ruhsatı alındıktan sonra üç ay içinde EPDK’ya lisans başvurusu yapılır (Elektrik Enerjisi Üretimine Yönelik Jeotermal Kaynak Alanlarının Kullanımına Dair Yönetmelik m.5/1, RG 14.10.2008/27024). Çevresel Etki Değerlendirmesi kararı jeotermalde önlisans başvurusunun şartı değil, önlisans süresi içinde tamamlanacak işlerdendir (Elektrik Piyasası Lisans Yönetmeliği m.12/5-ç ve m.17/1-e, RG 02.11.2013/28809).

Jeotermalde sıra, sahadan daha kritiktir: bir aşamanın belgesi bir sonraki aşamanın başvuru şartıdır ve iki ayrı idare iki ayrı takvimle çalışır. Bu yazı, jeotermal enerji santrali proje geliştirme sürecinde hangi iznin hangi sırayla, hangi idareden ve hangi süreyle alındığını mevzuat metinlerine bağlar. Güneş tarafındaki aynı soru GES izin süreci yazısındadır; jeotermalde zincirin başı farklıdır, çünkü kaynağın kendisi ruhsata bağlıdır.

Zincirin iki ayağı: kaynak hakkı ve elektrik piyasası izni

Jeotermal kaynaklar Devletin hüküm ve tasarrufu altındadır ve bulundukları arzın mülkiyetine tâbi değildir; faaliyet için ruhsat zorunludur (Kanun m.4/1). Arazi satın almak ya da kiralamak, kaynağı kullanma hakkı vermez.

İki ayağı birbirine bağlayan metin, Elektrik Enerjisi Üretimine Yönelik Jeotermal Kaynak Alanlarının Kullanımına Dair Yönetmelik’tir. Kaynak alanının belirlenmesi, müracaat esasları, işletme ruhsatı, irtifak hakkı, rezervuarın korunması, deşarj ve reenjeksiyonu Jeotermal Kaynaklar ve Doğal Mineralli Sular Kanunu Uygulama Yönetmeliği’ne bırakır (m.6); bildirim ve lisans takvimini kendisi kurar.

Arama ruhsatı: nereye, hangi sınırla, kaç yıl

Arama ruhsatı müracaatı, 1/25000 ölçekli pafta adı ve koordinatlar belirtilerek, beş bin hektarı geçmeyecek şekilde arama projesiyle birlikte İdareye yapılır. Müracaatlarda öncelik hakkı esastır; aynı yer için aynı anda birden fazla talep varsa projeler incelenir ve en hızlı ve en fazla yatırımı teklif eden proje sahibinin talebi tercih edilir (Kanun m.5/1). Alan birden fazla ili kapsıyorsa başvuru, alanın büyük olduğu il idaresine yapılır (m.5/5). Muhatabın tespitinde dikkat: Elektrik Enerjisi Üretimine Yönelik Jeotermal Kaynak Alanlarının Kullanımına Dair Yönetmelik “İdare”yi yalnız il özel idareleri olarak tanımlar (m.3/1-c; RG 14.10.2008/27024); Kanun’un tanımı 25.11.2020 tarihli ve 7257 sayılı Kanunun 24 üncü maddesiyle değiştiği için sonraki tarihli kural esas alınır.

İdare, müracaat alanına ilişkin bilgileri Maden ve Petrol İşleri Genel Müdürlüğü’ne (MAPEG) bildirir. Saha önceki başvurularla çakışıyorsa MAPEG çakışan kısımları çıkarır ve kalan saha için ruhsat verilebileceğini İdareye bildirir (m.5/2). Çakışma denetimi İdarede değil, merkezi sicilde yapılır.

Arama ruhsat süresi üç yıldır. Faaliyetlerin olumlu gelişmesi ve ilave etütlere ihtiyaç duyulması halinde, revize proje verildikten ve İdarece uygun bulunduktan sonra bir yıl uzatılır; uzatma talebi ruhsat süresi bitiminden önce yapılır (m.5/3). Arama döneminde, İdarenin bilgisi dahilinde ve çevrenin kirletilmemesi kaydıyla yalnız test amaçlı üretim yapılabilir (m.5/4). Arama ve işletme ruhsatı süresince faaliyetlerin ilgili mühendislik dallarından bir mühendisin sorumluluğunda sürdürülmesi zorunludur (m.7/1).

İşletme ruhsatı: kaçırılması telafi edilmeyen tek tarih

Zincirin en keskin tarihi burasıdır. Arama ruhsatı sahibinin, arama ruhsat süresinin son günü akşamına kadar işletme projesiyle İdareye başvurması halinde işletme ruhsatı verilir ve varsa tespit edilen bloke alanla birlikte MAPEG’e bildirilir (Kanun m.6/1).

Başvuru içeriği Uygulama Yönetmeliği’nde sayılıdır: Ek-5 formatına uygun başvuru formu, bir mühendis tarafından Ek-11 Formuna uygun hazırlanıp imzalanmış işletme projesi, varsa bloke alan koordinatları ve ruhsat harcı. Eksiklikler en geç bir ay içinde bildirilir, bildirimden itibaren en geç üç ay içinde tamamlanır; müracaatlar en geç bir ay içinde sonuçlandırılır (m.9/2, değişik cümle RG 24.09.2013/28775).

İşletme ruhsatı sicile işlendiği tarihte yürürlüğe girer ve süresi otuz yıldır; süre sonunda talep halinde onar yıllık dönemler halinde uzatılır (Kanun m.6/5; Uygulama Yönetmeliği m.9/4). Ruhsat sahibi, termin planına göre akışkanı işletmeye almak zorundadır; alınamazsa İdareden en fazla altı ay ek süre istenir, bu sürede de işletme başlatılamazsa teminat irat kaydedilerek ruhsat iptal edilir (m.9/5, değişik ibare RG 24.09.2013/28775).

Aşama Kararı veren Süre Dayanak
Arama ruhsatı İdare (YİKOB / il özel idaresi) 3 yıl + 1 yıl uzatma Kanun m.5/1, m.5/3
Çakışma denetimi MAPEG Mevzuatta süre yazılı değil Kanun m.5/2
İşletme ruhsatı başvurusu İdare Arama ruhsatının son günü akşamına kadar Kanun m.6/1
İşletme ruhsatının verilmesi İdare En geç 1 ay içinde sonuçlandırılır Uygulama Yönetmeliği m.9/2
İşletme ruhsatı süresi İdare (sicile işlenme tarihinden) 30 yıl + 10’ar yıllık uzatmalar Kanun m.6/5; Uygulama Yönetmeliği m.9/4
Akışkanın işletmeye alınması İdare Termin planı + en fazla 6 ay ek süre Uygulama Yönetmeliği m.9/5

İşletme ruhsatından sonra: ÇED ve diğer izinler

Uygulama Yönetmeliği’nin yürürlükteki nüshası, işletme ruhsatı alındıktan sonra Çevresel Etki Değerlendirmesi kararının alınarak diğer mevzuattan kaynaklanan izinler için ilgili bakanlıklar ve kamu kurumları nezdinde en geç üç ay içinde girişimde bulunulmasını zorunlu tutar; ÇED işlemleri tamamlanmadan ve gerekli izinler alınmadan işletme faaliyetlerine başlanamaz (m.9/3). Kanun tarafında da işletme ruhsatı sahipleri, işletme faaliyetine geçmek için ilgili kurumlardan gerekli izinleri almakla yükümlüdür (m.6/2).

İhtilaf: m.9/3’ün bir cümlesi Danıştay Sekizinci Dairesinin 15.06.2021 tarihli kararıyla iptal edilmiş (E.:2019/8621; K.:2021/3130), karar Danıştay İdari Dava Daireleri Kurulunun 27.01.2022 tarihli onama kararıyla kesinleşmiştir (E.:2021/3532; K.:2022/208). mevzuat.gov.tr’deki konsolide nüsha bu notu fıkranın sonuna koyar, iptal edilen cümleyi ayrıca işaretlemez; fıkranın hangi cümlesinin iptal edildiği bu yazıda doğrulanamadı ve o cümleye dayanan bir sonuç kurulmamıştır.

Terminoloji notu: Yönetmeliğin metni “Çevresel Etki Değerlendirilmesi Gerekli Değildir karar belgesi” ibaresini taşır. Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği’nde 05.03.2026 tarihli ve 33187 sayılı Resmî Gazete ile yapılan değişiklikle, Ek-2 projeleri için verilen ve eski adıyla “ÇED Gerekli Değildir” olan kararın adı “ÇED Olumlu” olmuştur (ayrıntı). Ek-2 dosyası için PTD, sürecin genel akışı için ÇED süreci yazısı kullanılabilir. Akışkanı üretime almadan önce kaynak koruma alanı etüdünün yaptırılması da zorunludur (Uygulama Yönetmeliği m.9/8; Kanun m.14/1); bu başlık ayrı bir süreçtir ve bu yazının konusu değildir.

İşletme döneminde proje serbest değildir: İdareden izin alınmaksızın kuyu yenilenmesi, kuyu sayısının ve kapasitesinin artırılması, enjeksiyon, reenjeksiyon ve üretim sondajları ile diğer proje değişiklikleri yapılamaz (Kanun m.6/4; Uygulama Yönetmeliği m.9/6).

EPDK tarafı: bildirim, önlisans ve üretim lisansı

Elektrik enerjisi üretimi amaçlı işletme ruhsatı alan tüzel kişiler, İdare tarafından en geç 15 gün içinde EPDK’ya bildirilir. Ruhsat sahibi ise ruhsat alındıktan sonra üç ay içinde EPDK’ya lisans almak üzere başvurur; başvurmayanlar 15 gün içinde ilgili İdareye bildirilir (Elektrik Enerjisi Üretimine Yönelik Jeotermal Kaynak Alanlarının Kullanımına Dair Yönetmelik m.5/1). Bu üç aylık süre, ÇED ve diğer izinler için öngörülen üç aylık girişim süresiyle paralel işler.

Elektrik Piyasası Lisans Yönetmeliği, önlisans başvurusunda sunulacak belgeleri kaynak türüne göre ayırır. Jeotermale dayalı başvurularda, kaynağın kullanım hakkı ya da diğer ayni haklarının tesis edildiğine veya edileceğinin yetkili kişilerce taahhüt edildiğine ilişkin belge istenir (m.12/6-a, değişik RG 23.08.2019/30867). Buna karşılık ÇED kararının başvuruda sunulması şartı, rüzgâr, güneş, hidrolik, jeotermal, biyokütle ve yerli madenlere dayalı başvurular bakımından hariç tutulmuştur (m.12/5-ç). ÇED kararı, önlisans süresi içinde tamamlanması gereken işler arasındadır (m.17/1-e); jeotermal tesisler için kaynak kullanım hakkına ilişkin anlaşma da aynı listededir (m.17/1-g/1). Mülkiyet veya kullanım hakkı, imar planı onaylarının kesinleşmesi, ön veya kat’i proje onayı, bağlantı anlaşması başvurusu ve yapı ruhsatı da aynı listededir (m.17/1-a, b, c, ç, f). Sürelerin kendisi için üretim lisansında inşaat süresi ve önlisans süresi yazısına bakılabilir.

Belge / işlem Önlisans başvurusunda Önlisans süresi içinde Dayanak
Kaynak kullanım hakkı / ayni hak belgesi İstenir Anlaşmaya dönüşür EPLY m.12/6-a; m.17/1-g/1
ÇED kararı İstenmez (jeotermal hariç) Alınması zorunlu EPLY m.12/5-ç; m.17/1-e
İmar planı onayları İstenmez Kesinleşmesi zorunlu EPLY m.17/1-b
Ön proje veya kat’i proje onayı İstenmez Alınması zorunlu EPLY m.17/1-c
Bağlantı anlaşması İstenmez TEİAŞ veya dağıtım şirketine başvuru EPLY m.17/1-ç
Teknik değerlendirme Başvuru EPDK eliyle iletilir Genel Müdürlük uygunluk yazısı verir Teknik Değerlendirme Yönetmeliği m.4/1, m.4/6

Teknik değerlendirme: başvuruyu baştan durduran üç durum

Jeotermalde EPDK’nın yanında ikinci bir teknik süzgeç vardır. Jeotermal Enerji Kaynağına Dayalı Elektrik Üretimi Başvurularının Teknik Değerlendirmesi Hakkında Yönetmelik (RG 19.10.2024/32697), lisanslı ve lisanssız jeotermal başvuruları ile tadil taleplerini kapsar (m.1/2). Ek-1’deki belgelerin tamamı, önlisans ve üretim lisansı başvurularında EPDK, Elektrik Piyasasında Lisanssız Elektrik Üretim Yönetmeliği kapsamındaki başvurularda şebeke işletmecisi tarafından Enerji İşleri Genel Müdürlüğü’ne gönderilir (m.4/1).

Üç durumda teknik değerlendirme hiç yapılmaz (m.4/2): Ek-1’deki belgelerin uyumsuz, eksik, hatalı olması veya belirtilen şekilde düzenlenmemiş olması; enerji nakil ve boru hatları hariç, santral sahası sınırlarının işletme ruhsatı alanı içinde yer almaması; bilgi formundaki mevcut ve planlanan üretim kuyularının işletmedeki santrallerin kuyularıyla çakışması. İkinci şart, santral yerleşiminin ruhsat sınırıyla çakıştırılmasını bir tasarım tercihi değil, başvuru şartı yapar.

İki ayrıntı daha belirleyicidir: Ek-1’deki jeolojik etüt ve fizibilite raporları üniversiteler, TÜBİTAK, araştırma enstitüleri ve akredite kuruluşlar gibi kurumlarca hazırlanmış olmalıdır (m.4/3); aynı işletme ruhsat alanı içinde başka JES’ler varsa onlar için de Ek-1 belgeleri sunulur (m.4/5). Uygunluk yazısı EPDK veya şebeke işletmecisine gönderilir (m.4/6).

Lisans düşerse kaynak hakkı da düşer

Elektrik tarafındaki bir kayıp, kaynak hakkını da götürür. Lisans başvurusunda evrakın süresinde tamamlanamaması, başvurudan vazgeçilmesi, başvurunun reddi, lisansın sona erdirilmesi veya iptali hallerinde durum EPDK tarafından en geç 15 gün içinde İdareye bildirilir. Lisansın iptali halinde, lisansa konu kaynak alanı için verilmiş işletme ruhsatı İdare tarafından 15 gün içinde iptal edilir ve alan yeni başvurulara açık hale gelir (Elektrik Enerjisi Üretimine Yönelik Jeotermal Kaynak Alanlarının Kullanımına Dair Yönetmelik m.5/2). Ters yönde de bağ vardır: ruhsat sahibi yükümlülüklerini yerine getirmezse ruhsat iptal edilir ve en geç 15 gün içinde EPDK’ya bildirilir (m.5/3).

Kamulaştırma tarafında da yetki İdarededir: işletme ruhsatı sahibi, sondaj yerleri, isale hatları, kaptaj ve akışkanın kullanımına ilişkin tesisler için ihtiyaç duyduğu taşınmazı malikle anlaşarak sağlayamazsa İdareye kamulaştırma talebiyle başvurabilir; talep incelenir ve en geç bir ay içinde karara bağlanır (aynı Yönetmelik m.4/1). İşlemler Kanun m.12 çerçevesinde yürütülür.

Süreyi ve künyeleri izlemek

Süreler süre hesaplayıcıda, terimler sözlükte, künyeler mevzuat kaynak merkezinde; değişiklikler değişiklik arşivinde, yaklaşan tarihler son tarihler takviminde, ÇED kararları ÇED Karar Atlasında izlenir.

Sık sorulan sorular

Arama ruhsatı olmadan doğrudan işletme ruhsatı alınabilir mi?

Kural olarak hayır; işletme ruhsatı, arama ruhsatı sahibinin arama ruhsat süresinin son günü akşamına kadar yaptığı başvuruya bağlıdır (Kanun m.6/1). İstisna doğal çıkış halindeki kaynaklardır: kaptajı yapılarak doğrudan işletme talebinde bulunulabilir ve talep İdarece işletme ruhsatına bağlanır (Kanun m.6/6; Uygulama Yönetmeliği m.9/7).

Jeotermal önlisans başvurusunda ÇED kararı isteniyor mu?

İstenmiyor. Elektrik Piyasası Lisans Yönetmeliği m.12/5-ç, bu zorunluluğu rüzgâr, güneş, hidrolik, jeotermal, biyokütle ve yerli madenlere dayalı başvurular bakımından hariç tutar; karar, önlisans süresi içinde tamamlanacak işler arasındadır (m.17/1-e). Uygulama Yönetmeliği m.9/3 ise işletme ruhsatından sonra ÇED kararı için en geç üç ay içinde girişim ister. İki yükümlülük ayrı metinlerden doğar.

Santral sahası işletme ruhsatı alanının dışına taşarsa ne olur?

Enerji nakil ve boru hatları hariç olmak üzere santral sahası sınırları işletme ruhsatı alanı dışına çıkarsa başvurunun teknik değerlendirmesi yapılmaz; durum ilgisine göre EPDK’ya veya şebeke işletmecisine bildirilir (Teknik Değerlendirme Yönetmeliği m.4/2-b).

Jeolojik etüt ve fizibilite raporunu kim hazırlayabilir?

Ek-1 kapsamındaki jeolojik etüt ve fizibilite raporlarının üniversiteler, TÜBİTAK, araştırma enstitüleri ve akredite kuruluşlar gibi kurumlarca hazırlanmış olması gerekir (Teknik Değerlendirme Yönetmeliği m.4/3).

Üretim lisansı iptal edilirse kaynak hakkı korunur mu?

Korunmaz. Lisansın iptali halinde, lisansa konu kaynak alanı için verilmiş işletme ruhsatı İdare tarafından 15 gün içinde iptal edilir ve alan yeni başvurulara açık hale gelir (Elektrik Enerjisi Üretimine Yönelik Jeotermal Kaynak Alanlarının Kullanımına Dair Yönetmelik m.5/2).

Resmî kaynaklar

İlgili içerikler