Kısa cevap: ÇED Yönetmeliği kümülatif etki değerlendirmesini, planlanan projenin çevresel risk ve etkilerinin mevcut, planlanan veya projeyle doğrudan ilgisi olabilecek diğer faaliyetlerle birlikte belirlenip analiz edilmesi olarak tanımlar (m.4/1-aa). Yani aynı alanda ya da aynı kaynağı kullanan komşu projeler, raporda yok sayılamaz. ÇED raporu genel formatında bu iş için ayrı bir bölüm vardır (Ek-3, Bölüm IV), proje tanıtım dosyası formatında da (Ek-4, Bölüm IV). ÇED olumlu kararı olan bir projede kapasite artışı ya da genişleme planlanırsa yeni etkiler mevcut karara esas etkilerle birlikte kümülatif olarak değerlendirilir (m.20/2).

Yönetmelik kümülatif etkiyi nasıl tanımlar?

Tanımın üç parçası, değerlendirmenin sınırını çizer:

  • Nerede: projenin planlandığı alan ile projeden doğrudan etkilenecek alanlar veya kaynaklar.
  • Neyle birlikte: mevcut faaliyetler, planlanan faaliyetler ve projeyle doğrudan ilgisi olabilecek diğer faaliyetler.
  • Ne yapılır: çevresel risk ve etkiler bu faaliyetlerle birlikte belirlenir ve analiz edilir.

Bu yüzden komşu parseldeki işletme, aynı dereden su çeken başka bir tesis ya da aynı yolu kullanan bir ocak, projenin kendisi kadar raporun konusudur. Projenin tek başına eşik altında kalan bir etkisi, bu faaliyetlerle birlikte ele alındığında başka bir tablo verebilir.

ÇED raporunda ve proje tanıtım dosyasında nerede yer alır?

Belge Yer Ne istenir Dayanak
ÇED raporu Bölüm III (a) Çevreyi etkileyebilecek olası sorunlar, kirleticilerin miktarı, alıcı ortamla etkileşimi ve kümülatif etkilerin belirlenmesi ÇED Yönetmeliği Ek-3
ÇED raporu Bölüm IV Kümülatif Çevresel Etki Değerlendirme (ayrı bölüm) ÇED Yönetmeliği Ek-3
Proje tanıtım dosyası Bölüm IV Kümülatif Etki Değerlendirme (ayrı bölüm) ÇED Yönetmeliği Ek-4

Her iki formatta da kümülatif bölümün hemen ardından Çevresel ve Sosyal Eylem Planı gelir (Bölüm V: çevre izleme planı ve sürdürülebilirlik planı). Formatlar bölüm başlığını verir; bölümün içeriğini ayrıca madde madde saymaz.

Kapasite artışı ve genişlemede kümülatif değerlendirme

ÇED olumlu kararı bulunan projede kapasite artışı ve/veya genişletme planlanırsa, planlanan projenin etkileri mevcut karara esas çevresel etkilerle birlikte kümülatif olarak değerlendirilir (m.20/2). Aynı maddenin birinci fıkrası mevcut kapasiteyle artışların toplanmasını ve başvurunun bu toplamın kaldığı listeye göre yapılmasını düzenler. Kararın sahadaki projeyle örtüşmesi ve kapasite artışında izlenecek usul için: ÇED kararı ve sahadaki proje.

Kreditör standardında kümülatif etki

Uluslararası finansman kullanan projelerde IFC Performans Standardı 1 (2012) da kümülatif etkiyi projenin etki alanına dahil eder: projenin kullandığı ya da doğrudan etkilediği alan ve kaynaklar üzerinde, değerlendirme yapıldığı sırada mevcut, planlanan veya makul ölçüde tanımlanmış diğer gelişmelerle birlikte ortaya çıkan artımsal etki (paragraf 8). Standardın verdiği örnekler şunlardır (dipnot 16):

  • bir hava havzasına gaz emisyonlarının artımsal katkısı,
  • bir su havzasında birden çok su çekimi nedeniyle akışın azalması,
  • havzaya giden sediment yükünün artması,
  • göç yollarının veya yaban hayatı hareketinin engellenmesi,
  • yerleşim yollarında araç trafiğinin artmasıyla tıkanıklık ve kazaların artması.

Standart, kümülatif etkileri bilimsel kaygı ya da etkilenen toplulukların kaygısı bakımından önemli kabul edilen etkilerle sınırlar. Ulusal ÇED raporu ile kreditör standardının farkı: ÇED raporu ESIA yerine geçer mi?

Komşu proje varsa rapor hazırlığında neye bakılır?

  • Projenin etkileyeceği alan ve kaynaklar (hava, su, toprak, ulaşım, görsel alan) tek tek belirlenir; tanım değerlendirmeyi bu alan ve kaynaklara bağlar.
  • Bu alan ve kaynakları kullanan mevcut ve planlanan faaliyetler listelenir.
  • Etkiler bu faaliyetlerle birlikte değerlendirilir ve Ek-3 ya da Ek-4’ün Bölüm IV’üne yazılır.

Sanayi projelerinde hangi listenin ve eşiğin uygulandığı: sanayi tesislerinde ÇED. Sürecin bütünü: ÇED raporu hazırlama.

Sık sorulan sorular

Kümülatif etki değerlendirmesi zorunlu mu?

ÇED raporu genel formatında (Ek-3) ve proje tanıtım dosyası genel formatında (Ek-4) kümülatif etki değerlendirmesi ayrı bir bölüm olarak yer alır; rapor ve dosya bu formata göre hazırlanır.

Komşu parseldeki proje henüz yapılmamışsa hesaba katılır mı?

Yönetmelik tanımı mevcut faaliyetlerin yanında planlanan faaliyetleri de sayar (m.4/1-aa). Planlanan bir faaliyet bu kapsama girer.

Kapasite artışında yalnız yeni kısım mı değerlendirilir?

Hayır. ÇED olumlu kararı olan projede kapasite artışı veya genişletme planlanırsa yeni etkiler, mevcut karara esas çevresel etkilerle birlikte kümülatif olarak değerlendirilir (m.20/2).

Kümülatif etki değerlendirmesi ile ÇED raporunun etki bölümü aynı şey mi?

Değil. Bölüm III projenin kendi etkilerini ve alınacak önlemleri ele alır; kümülatif etkilerin belirlenmesi orada da geçer. Bölüm IV ise bu etkilerin diğer faaliyetlerle birlikte değerlendirildiği ayrı bölümdür (Ek-3).

Resmî kaynaklar

  • Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği, Resmî Gazete 29.07.2022 / 31907 — m.4/1-aa, m.20, Ek-3, Ek-4 (mevzuat.gov.tr). Tam metin: ÇED Yönetmeliği
  • IFC Performance Standard 1, Assessment and Management of Environmental and Social Risks and Impacts, 1 Ocak 2012 — paragraf 8, dipnot 16

İlgili içerikler