Kısa cevap: Türkiye’deki ÇED raporu, ÇED Yönetmeliği (RG 29.07.2022/31907) kapsamında idari bir karar sürecinin belgesidir; uluslararası kreditörlerin istediği çevresel ve sosyal etki değerlendirmesi (ESIA) ise kreditör standardına göre yürütülen bir risk ve etki yönetimi sürecinin parçasıdır. IFC Performans Standardı 1 (1 Ocak 2012) iki çerçeveyi birbirinin yerine koymaz: müşterinin hem Performans Standartlarını karşılaması hem de uygulanacak ulusal mevzuata uyması gerekir; ulusal düzenleme ile EHS Kılavuzlarındaki seviyeler farklıysa hangisi daha sıkıysa o hedeflenir. Bu yüzden ÇED raporu ESIA’nın girdisi olabilir ama kendiliğinden onun yerine geçmez.

İki çerçevenin amacı farklıdır

ÇED (ulusal) ESIA (kreditör standardı)
Dayanak Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği; amacı ÇED sürecinde uyulacak idari ve teknik usul ve esasları düzenlemek (m.1) IFC Performans Standardı 1 “Çevresel ve Sosyal Risk ve Etkilerin Değerlendirilmesi ve Yönetimi” ve onu izleyen yedi standart
Sonuç İdari karar (ÇED Olumlu, ÇED Olumsuz, ÇED Raporu Hazırlanmalıdır) Projenin risk ve etkilerini yöneten bir yönetim sistemi ve eylem planları
Kapsam Ek-3 genel formatındaki çevresel konular PS1’e göre PS2-PS8’in konuları dâhil bütün ilgili çevresel ve sosyal risk ve etkiler; sera gazı emisyonları, iklim riskleri ve sınır aşan etkiler

IFC metinleri İngilizcedir; bu yazıdaki aktarımlar resmî olmayan Türkçe özetlerdir.

Performans Standartları neyi kapsar?

PS1’in genel bakış bölümü sekiz standardı sayar:

Standart Konu
PS1 Çevresel ve sosyal risk ve etkilerin değerlendirilmesi ve yönetimi
PS2 Çalışma ve çalışma koşulları
PS3 Kaynak verimliliği ve kirliliğin önlenmesi
PS4 Toplum sağlığı, güvenliği ve emniyeti
PS5 Arazi edinimi ve gönülsüz yeniden yerleşim
PS6 Biyoçeşitliliğin korunması ve canlı doğal kaynakların sürdürülebilir yönetimi
PS7 Yerli halklar
PS8 Kültürel miras

PS1’e göre risk ve etkilerin belirlenmesi, PS2-PS8’in konuları dâhil bütün ilgili risk ve etkileri dikkate alır (PS1 paragraf 7). Bu başlıkların bir ÇED raporunda hangi derinlikte ele alındığı projeye göre değişir; kreditör değerlendirmesi bu yüzden ÇED raporunu başlık başlık standartlarla karşılaştırır.

PS1’in istediği yönetim sistemi

PS1’in 5 inci paragrafına göre müşteri, projenin niteliğine, ölçeğine ve risk düzeyine uygun bir çevresel ve sosyal değerlendirme süreci yürütür ve bir çevresel ve sosyal yönetim sistemi (ESMS) kurar. Sistemin yedi unsuru vardır: politika, risk ve etkilerin belirlenmesi, yönetim programları, kurumsal kapasite ve yetkinlik, acil duruma hazırlık ve müdahale, paydaş katılımı, izleme ve gözden geçirme.

Risk ve etkilerin belirlenmesi tek kalıp değildir: süreç tam ölçekli bir çevresel ve sosyal etki değerlendirmesi, sınırlı ya da odaklı bir değerlendirme veya yer seçimi, kirlilik standartları ve tasarım kriterlerinin doğrudan uygulanması olabilir. Mevcut varlıklarda çevresel ve sosyal denetimler yeterli olabilir; süreç güncel ve uygun ayrıntıda temel verilere dayanır (PS1 paragraf 7).

Ulusal mevzuat ile kreditör standardı çakışırsa

PS1’in genel bakış bölümü iki kuralı birlikte koyar. Birincisi, müşteri Performans Standartlarına ek olarak uygulanacak ulusal mevzuata uymak zorundadır (genel bakış paragraf 5). İkincisi, ülke düzenlemeleri EHS Kılavuzlarındaki seviye ve önlemlerden farklıysa projelerden hangisi daha sıkıysa onu sağlaması beklenir; daha gevşek bir seviye ancak ayrıntılı gerekçeyle, sahaya özgü çevresel değerlendirmenin parçası olarak önerilebilir (genel bakış paragraf 7).

Sonuç olarak ÇED kararı ulusal yükümlülüğü karşılar; Performans Standartlarına uyum ise ayrıca değerlendirilir. PS1, yönetim programlarının çevresel ve sosyal eylem planları kuracağını söyler (PS1 paragraf 16); bu planlar mevcut programlardaki boşlukları kapatmak için de hazırlanabilir.

Halkın katılımı ile ICP aynı şey mi?

ÇED Yönetmeliği “halkın bilgilendirilmesi ve sürece katılımı”nı, ÇED sürecinin başından sonuna kadar halkı bilgilendirmek ve görüşlerini almak üzere paydaş katılım planında ayrıntısı belirlenen her türlü etkinlik olarak tanımlar (m.4/1-t). PS1 ise etkilenen topluluklar üzerinde önemli olumsuz etki ihtimali olan projelerde “bilgilendirilmiş istişare ve katılım” (ICP) ister: daha derin ve tekrarlı bir istişare, toplulukların görüşlerinin önerilen azaltım önlemleri ve fayda paylaşımı gibi konularda müşterinin karar sürecine yansıtılması ve sürecin belgelenmesi (PS1 paragraf 31). İki süreç örtüşebilir, ama ulusal toplantının yapılmış olması ICP’nin karşılandığı anlamına gelmez; kreditör, ICP’nin belgelenmiş kanıtını arar.

Sık sorulan sorular

ÇED Olumlu kararı olan proje için ayrıca ESIA gerekir mi?

Proje uluslararası bir kreditörün Performans Standartlarına tabi finansmanını kullanacaksa, ÇED kararı ulusal yükümlülüğü karşılar; Performans Standartlarının karşılanıp karşılanmadığı ayrıca değerlendirilir. PS1 müşterinin hem standartlara hem ulusal mevzuata uymasını ister.

ESIA her proje için tam ölçekli mi hazırlanır?

Hayır. PS1 paragraf 7’ye göre risk ve etkilerin belirlenmesi; tam ölçekli bir değerlendirme, sınırlı ya da odaklı bir değerlendirme veya standartların doğrudan uygulanması olabilir. Kapsamı projenin türü, ölçeği ve yeri belirler.

Ulusal sınır değer ile EHS Kılavuzu farklıysa hangisi uygulanır?

PS1’in genel bakış paragraf 7’sine göre hangisi daha sıkıysa o hedeflenir; daha gevşek bir seviye ayrıntılı gerekçe gerektirir.

ESMS’nin unsurları nelerdir?

Politika; risk ve etkilerin belirlenmesi; yönetim programları; kurumsal kapasite ve yetkinlik; acil duruma hazırlık ve müdahale; paydaş katılımı; izleme ve gözden geçirme (PS1 paragraf 5).

ÇED’deki halkın katılımı toplantısı ICP yerine geçer mi?

Kendiliğinden geçmez. ICP, PS1 paragraf 31’de önemli olumsuz etki ihtimali olan projeler için daha derin ve belgelenmiş bir istişare süreci olarak tanımlanır; ulusal süreçteki etkinlikler bu sürecin parçası olabilir ama yeterliliği ayrıca değerlendirilir.

Resmî kaynaklar

İlgili içerikler